O uzależnieniu – perspektywa naukowa

Uzależnienie:

Uzależnienie od seksu to stan, w którym człowiek uzależniony odczuwa przymus wykonywania (często mając złudzenie kontroli swojego zachowania) różnego rodzaju czynności seksualnych, które poza chwilową, intensywną przyjemnością, powodują u niego znaczne konsekwencje i/lub cierpienie. Najczęściej, w dalszym etapie rozwoju uzależnienia oraz pogłębiającej bezradności, osoby uzależnione szczerze próbują zmienić lub zaniechać swoich zachowań seksualnych. Okazuje się to jednak niewykonalne, odnoszą oni raz za razem porażki, które są okupione wyrzutami sumienia. Te nieudane próby powodują narastające poczucie beznadziei i rozpaczy, które jeszcze silniej pchają osobę uzależnioną w sidła nałogu. Taki stan rzeczy potrafi utrzymywać się latami, zupełnie niszcząc psychikę, zdrowie seksualne, a nie rzadko życie rodzinne czy zawodowe osób uzależnionych.

Proces powstawania uzależnienia od seksu jest niemal identyczny, jak w przypadku każdego innego nałogu. Fundamentalnym w tym procesie, a więc będącym źródłem i przyczyną problemu, jest chroniczne poszukiwanie uczucia ulgi i przyjemności, które towarzyszą wykonywaniu czynności seksualnych (stymulacja). Dla większości ludzi pierwszy kontakt z aktywnościami seksualnymi, powoduje mniej lub bardziej stymulujące mózg uczucie zaspokojenia i przyjemności. Doznania seksualne szczególnie wpływają na pewną część mózgu, której zadaniem jest zapamiętywać (wręcz kolekcjonować przyjemne doznania) i pobudzać nas w kierunku działania mającego przynieść natychmiastowe zaspokojenie naszych potrzeb. Innymi słowy, kiedy doświadczamy przyjemności, mózg zapamiętuje jej źródło i ponagla nas do ponownego powtórzenia zachowania, które ten stan wywołało. To z jaką siłą będziemy pobudzani w kierunku ponowienia czynności, jest proporcjonalne do intensywności doznanych wrażeń i poziomu zaspokojenia potrzeby. Z powodu tego, że doznania seksualne (szczególnie te oferowane przez przemysł erotyczny) należą do najsilniejszych stymulantów, jakie mogą pobudzać nasz mózg,  presja wywierana przez wspomniany obszar mózgu, mająca na celu kolejne doświadczenie tej przyjemności, jest niezwykle potężna i trudna do oparcia się. Dodatkowo warto zauważyć, że staje się ona tym silniejsza im częściej i intensywniej człowiek doświadcza tego rodzaju zaspokojenia. Rodzaj, intensywność, nie rzadko poziom degeneracji aktywności seksualnych, w perspektywie czasu, zawsze wzrasta u osób, które się uzależniają, często prowadząc do zachowań niezgodnych z obyczajami, prawem czy własną moralnością. Wynika to z prostej przyczyny, że uprzednio znane treści seksualne przestają być wystarczająco ekscytujące, zwyczajnie zaczynają nudzić, w skutek czego człowiek zaczyna szukać nowych, bardziej ciekawych lub odważnych treści, które ponownie wywołają falę przyjemności. Smutnym skutkiem tego zachowania jest właśnie powstanie uzależnienia. Automatycznie powstaje bardzo silny i trudny do opanowania przymusu sięgania po zachowania seksualne i nie umiejętność zaprzestania tych działań. Ta presja pojawia się w sytuacjach pobudzenia emocjonalnego. Może ją wywoływać cierpienie psychiczne lub fizyczne, stres, poczucie nudy, niespełnienia, niedopasowania, samotności lub odrzucenia. W dalszej fazie, doprowadza się do stanu, gdzie przy pomocy tych zachowań człowiek kontroluje poziom swoich emocji niezależnie od ich rodzaju – radość, ekscytacja, euforia mogą być także faktorem pobudzenia seksualnego. Presja pojawia się także w sytuacjach, kiedy osoba uzależniona jest narażona na działanie bodźców erotycznych (często z pozoru zupełnie niewinnych). Mimo wszelkich negatywnych konsekwencji, osobie uzależnionej bardzo ciężko jest się samej wyrwać z szponów swojego nałogu. Wsparcie innych osób, Boga i odpowiednich metod działania, jest najczęściej niezbędnym czynnikiem, potrzebnym do tego, by uwolnić się z uzależnienia. Proces ten, zazwyczaj żmudny i czasochłonny, potrafi jednak na nowo odbudować zrujnowane życie seksualne i przynieść uzdrowienie emocjonalne.

Biologiczne podstawy działania uzależnienia:

Nasz mózg nie jest monolitem. Składa się z różnych części, które ze sobą współpracują, a czasem nawet rywalizują. Dwie części mózgu, które są istotne pod względem zrozumienia funkcjonowania problemu uzależnienia to „układ limbiczny” i „płaty przedczołowe”.

Rolą szeregu struktur mózgu, nazwanych wspólnie „układem limbicznym” jest zapewnienie nam przetrwania. Układ limbiczny jest odpowiedzialny za monitorowanie poziomu zaspokojenia naszych potrzeb fizjologicznych. Zajmuje się też, kierowaniem naszej motywacji, w kierunku rzeczy, które sprawiają nam przyjemność i jednoczesnym chronieniem nas od rzeczy, które mogą u nas wywołać ból lub niewygodę. Program który realizuje ten układ, w celu zapewnienia nam przetrwania, można upraszczając, opisać w następujący, prosty sposób : „Unikaj wszystkiego co sprawia ból, dąż do wszystkiego co przyjemne”. Układ limbiczny uczy się poprzez doświadczenie, więc zapamiętuje bodźce przyjemne i nieprzyjemne oraz je rozróżnia. Działa on zupełnie autonomicznie i poza jakimkolwiek wpływem naszej woli. Jako pierwszy przetwarza informacje pochodzące z naszych zmysłów, reagując automatycznie pobudzeniem na bodźce, kojarzące się z przyjemnością i awersją na bodźce skojarzone z bólem. Nie ocenia ich przy tym, a także nie nadaje wartości zdarzeniom w kategoriach moralnych, czy pod względem dalekosiężnych konsekwencji. Dla przykładu, kiedy brakuje wody w organizmie, układ limbiczny generuje w nas pragnienia picia wody. Gdy jesteśmy zmęczeni, pobudza w nas uczucie senności, gdy głodni, głodu. Wszystkie te impulsy, które wysyła do naszej świadomości czyni samodzielnie, całkowicie poza naszą kontrolą. Osoba, która jest na diecie, nie może siłą woli postanowić by nie być głodna. Ktoś kto chce samodzielnie zrobić sobie bolesny zastrzyk, musi silnie walczyć z własnym odruchem obronnym. Wywołuje go presja ze strony układu limbicznego, gdyż zastrzyk generuje ból, a jego należy w rozumieniu tej części mózgu, unikać za wszelką cenę.

Płaty przedczołowe to struktura mózgu odpowiedzialna za „wyższe” funkcje psychiczne. Jest to część, która jest odpowiedzialna za sterowanie naszym zachowaniem. Tutaj mieszczą się ośrodki odpowiedzialne za świadome działanie, moralne osądy, planowanie, przewidywanie konsekwencji czy też abstrakcyjne myślenie. Ta część mózgu odpowiada za kierowanie naszym życiem. Dzięki jej funkcjonowaniu możemy podejmować decyzje, pracować, kontrolować zaspokojenie potrzeb itp. To w płatach przedczołowych, do naszej świadomości docierają wszelkiego rodzaju bodźce z otaczającego świata, oraz impulsy generowane przez „niższe” struktury mózgu. To właśnie tam są one poddawane osądowi moralnemu i rozważaniu pod kątem ewentualnych dalszych konsekwencji. To dzięki tym płatom możemy ostatecznie podejmować decyzję o wykonaniu lub zaniechaniu danego zachowania.

Interakcja płatów przedczołowych (dalej PPC) i układu limbicznego (dalej UL) najlepiej zaprezentować na paru hipotetycznych przykładach:

Bartek który miał sporą nadwagę obiecał sobie, że zacznie zdrowiej i mniej jeść (decyzja PPC). Jednak stojąc rano przed otwartą lodówką, odczuł naprawdę silną chęć zjedzenia, pozostawionego od wczoraj, kawałka ciasta (impuls z UL, na skutek widoku zaspakajającego głód i skojarzonego z przyjemnością, pożywienia).

• Kasia chce udać się do dentysty, by poprawić stan swojego uzębienia (świadome planowanie PPC). Jednak myśl, o zabiegu dentystycznym, wywołuje u niej lęk (skojarzenie z bólem, czego następstwem jest odruch awersyjny UL), przez co ciągle odkłada decyzję o umówieniu się na wizytę (ulega impulsowi awersyjnemu, „unikaj bólu”).

• Marek idzie ulicą i dostrzega nadciągającą z naprzeciwka bardzo atrakcyjną kobietę. Jego serce zaczyna bić szybciej i pojawia się silna chęć, pożądliwego obserwowania nieznajomej (pobudzenie organizmu, w skutek reakcji na bodziec seksualny, który dotarł do UL). Marek jest jednak zaręczony i podjął decyzję, że nie będzie uwodził innych kobiet wzrokiem. Pomimo silnej chęci pożądliwego spojrzenia na tę kobietę (impuls UL), Marek odwraca wzrok w innym kierunku, zachowując się zgodnie ze swoim postanowieniem (świadome przeciwstawienie się impulsowi z UL poprzez PPC).

• Monika musi oszczędzać, ponieważ jest studentką i obecnie niewiele zarabia. W centrum handlowym dostrzega sukienkę, która bardzo się jej podoba. Zaczyna odczuwać silne podekscytowanie i chęć jej zakupu (pobudzenie wywołane przez UL, w skutek oczekiwanej przyjemności związanej z zakupem nowej rzeczy). Nie zastanawiając się długo (PPC ulega impulsowi z UL), kupiła tą sukienkę. Nabycie nowego ubrania wywołało u niej radość i ekscytację (oczekiwany przez UL rezultat działania). Jednak wracając do domu, Monika zaczyna odczuwać smutek i przygnębienie. Analizuje swoje zachowanie (świadoma analiza konsekwencji działania przez PPC), zastanawiając się dlaczego uległa tej pokusie. Myśląc o swoim zachowaniu, czuje żal i wyrzuty sumienia, gdyż znów będzie musiała prosić swoich rodziców o pożyczenie jej pieniędzy, a obiecała sobie, że będzie oszczędna. (ocena moralna zachowania przez PPC).

Przyglądając się interakcji pomiędzy UL a PPC, widzimy że UL, odpowiedzialny jest za automatyczne powstawanie impulsów, a PPC za ich świadomą kontrolę i kierowanie zachowaniem, zgodnie z wyznawanymi wartościami i celami. UL działając samodzielnie, ocenia pod kątem bólu i przyjemności dochodzące do nas bodźce i wzbudza odpowiednią presję w naszej świadomości (np. podniecenia bądź obrzydzenia). Niezwykle istotną rzeczą odnośnie działania UL jest to, że własną decyzją czy silną wolną, nie jesteśmy w stanie, w żaden sposób zmienić, czy wykasować, tego co zostało w nim zapisane (wspomnień, przyjemnych skojarzeń). Jeśli UL nauczył się, że coś sprawia przyjemność, to prawdopodobnie do końca naszego życia już tak pozostanie (są jednak inne rzeczy, które można zrobić, ale ten temat zostanie poruszony w dalszej części tej pracy). Posługując się przykładem – niezależnie od tego jak bardzo Bartek chciałby by przestało mu smakować jedzenie typu fastfood, to nie jest on w stanie zmienić tego, że ma na nie silną ochotę gdy jest głodny. Fakt, że nie można przestać lubić czegoś co się polubiło, jest szczególnie frustrujący, gdy wykonujemy jakieś zachowanie, które powoduje w nas ból. Owo cierpienie jest wynikiem analizy moralnej, lub też konsekwencji danego zachowania (np. przybierania na wadze). UL nie dokonuje takich analiz. Na jego poziomie funkcjonowania, jeśli zachowanie daje „tu i teraz” przyjemność, to warto je kontynuować. Przykładem dobrze ilustrującym tą cechę układu limbicznego może być problem rozdrapywania ran. Drapanie swędzącej rany jest przyjemne, w momencie wykonywania tej czynności (daje ulgę). W trakcie tej czynnoci, UL pobudza naszą świadomość by nie przerywać tej czynności. W pewnym jednak momencie pojawia się ból, spowodowany chociażby zerwaniem strupa. Wtedy UL wzbudza awersję i zniechęca do dalszego kontynuowania zachowania. PPC analizując czynność, rozumie błąd wykonanego działania (ponowne otwarcie rany). Dociera do nas, że zrobiliśmy źle otwierając ponownie ranę. Obiecujemy sobie, że następnym razem nie ulegniemy chęci drapania rany, chodź na pewno się ona pojawi (UL jest już nauczony, że drapanie pomaga na swędzenie). Działanie UL przypomina statecznik, który ustawia dany obiekt automatycznie tak by w danym środowisku spotykał jak najmniejszy opór. Jego działanie najlepiej widać u zwierząt (budowa UL jest bardzo zbliżona u gadów, ssaków i ludzi), które zaspokajając swoje popędy dążą do tego najczęściej po drodze minimalnego oporu. PPC z kolei można porównać do steru na statku, którym możemy świadomie wykonać manewry, wbrew prądom wody, jednak kosztem wysiłku i energii. Działanie tego układu widać wyraźnie u nas ludzi, gdy odraczamy lub wręcz rezygnujemy z zaspokajania pewnych popędów ze względu na wyższe wartości, które wyznajemy.

U zdrowiej osoby UL i PPC funkcjonują w harmonii ze sobą, zgodnie z Bożym zamiarem. Dzięki zdrowo działającemu UL nie musimy ciągle myśleć, kiedy mamy zjeść, kiedy się napić, lub kiedy mamy uciekać. Mamy wpisany w siebie automatyczny program, który dba o nasze bezpieczeństwo i zdrowie. PPC pozawala nam kroczyć naszą ścieżką, zgodnie z przyjętymi wartościami i celami życiowymi. Oba te systemy, są nam dane do tego, by w pełni doświadczać życia, na wszystkich jego płaszczyznach. Są one dobre i potrzebne. Właściwie, to dzięki nim jesteśmy świadomymi istotami, zdolnymi nie tylko do przeżycia, ale także do kreowania otaczającej nas rzeczywistości. Jest to wielki dar, oraz podstawa człowieczeństwa.

Niestety u osób uzależnionych, w skutek wystawienia na działanie szkodliwych czynników uzależniających (jak pornografii), równowaga pomiędzy UL i PPC została silnie zachwiana. U człowieka, długotrwały kontakt z silnymi bodźcami seksualnymi (które intensywnie pobudzają UL), może prowadzić do powstania uzależnienia. Układ ten, szybko się uczy prostego rachunku – zachowania seksualne zapewniają bardzo silne pozytywne doznania, jak również pozwalają doświadczyć szybkiej ulgi. Są one tak intensywne i obecnie tak łatwo dostępne, że w krótkim czasie stają się preferowanym przez UL, sposobem radzenia sobie ze wszystkimi trudnościami życiowymi, jak i głównym źródłem przyjemności. Te pragnienia powstają zupełnie automatycznie w skutek zapamiętanych miłych doświadczeń. Kiedy człowiek uzależniony brnie w kolejne epizody ze swoim nałogiem, w UL rozwija się coraz gęstsza sieć połączeń neuronowych, odpowiadających za wspomnianą „presję seksualną”. Następuje realna zmiana w budowie mózgu (sieci połączeń nerwowych). O uzależnieniu możemy zacząć mówić w momencie, w którym osoba odczuwa chęć wykonania danego zachowania seksualnego, jako przymus, oraz traci kontrolę nad swoim działaniem kiedy je rozpoczyna.

W praktyce wygląda to następująco. UL rozpoznaje, że danej osobie jest np. smutno i jest zestresowana. Przeszukuje więc pamięć w poszukiwaniu czegoś co jest źródłem przyjemności. Najlepsze, według niego, „lekarstwo” jakie znajduje, to zachowanie seksualne (najsilniej i najpewniej zmieniające nastrój). UL zaczyna więc wywierać niesamowicie silną presje (nazywaną „głodem” lub „żądzą”) na PPC. Do świadomości docierają te sygnały. Rozpoczyna się walka z tą narastającą chęcią. Człowiek może przypominać sobie konsekwencje swoich poprzednich działań lub składane obietnice, ale pomimo tych wszystkich rzeczy, UL niezmordowanie, dalej napiera na świadomość. Najczęściej niestety osoba uzależniona nie jest wstanie jej się oprzeć. Stan ten można porównać do sytuacji, w ktorej „zdrowi” ludzie poważnie cierpią z braku wody lub jedzenia. W takich warunkach często dochodzi do porzucenia przez człowieka wszelkich wartości moralnych, tylko po to by zaspokoić swoją potrzebę i przeżyć. Ostatecznie, pomimo podjętej walki, opór zostaje złamany a uzależniona osoba ulega temu pragnieniu i oddaje się swojemu uzależnieniu. Łączy się to też z częstymi obietnicami bez pokrycia, że tym razem ograniczy się tylko do „bezpiecznego” rodzaju aktywności seksualnej (np. tylko oglądanie pornografii). Gdy jednak rozpoczyna zachowanie seksualne, UL ulega tak silnemu pobudzeniu przez napływające bodźce, że praktycznie biorąc przejmuje kontrolę nad zachowaniem osoby. W takim stanie osoba uzależniona realizuje zamiary UL, który obdarty z kontroli PPC, spełnia swoje zachcianki, zupełnie nie biorąc pod uwagę moralności czy konsekwencji (np. uprawiając przygodny seks). Ten stan, często osoby uzależnione opisują jako obsesję seksualną. W tym stanie cała ich aktywność i motywacja skupiona jest na realizacji popędu, przy minimalnym udziale i kontroli świadomości. Po osiągnięciu zaspokojenia seksualnego (orgazmie), UL na chwilę się wycisza, a racjonalna część mózgu pozbawiona obezwładniającego napływu bodźców z UL, „odzyskuje świadomość”. Wtedy ma miejsce znane wszystkim osobom uzależnionym poczucie „wielkiego dołu”. W tym czasie PPC dokonując analizy moralnej oraz odkrywa konsekwencje podjętych działań. Często, pierwszą, najbardziej dotkliwą jest fala wyrzutów sumienia, obietnic i samooskarżania się. Niestety w wyniku występowania tych przykrych stanów emocjonalnych, następuje tylko przyspieszenie pojawienia się kolejnego epizodu seksualnego, gdyż UL szybko reaguje na ten ból, ponownie podsyłając najlepiej działającą jego zdaniem metodę jego usmierzenia, czyli seks.

 

Polecam również obejrzeć dwa poniższe filmy ilustrujące powstawanie i mechanizmy działania uzależnienia.